#

Turizm ve Kalkınma

Bengü Yiğitgüden (*)

Turizm Sektörünün Gelişimi:

Dünyada son yıllarda ekonomik, teknolojik, siyasal, sosyal ve  kültürel alanlarda yaşanan önemli gelişme ve değişmeler turizm sektörünü ve tüketicilerin taleplerini önemli ölçüde etkilemiştir.

Turizm sektörü, günümüzde, önemi giderek artan bir ekonomik faaliyet alanını oluşturmaktadır. 1950-2000 yıllarını kapsayan dönemde turizm sektöründe önemli gelişmeler kaydedilmiş, gerek turizm gelirleri, gerek turist sayılarında artış olmuştur. 1950 yılında Dünya çapında 25 milyon olan turist sayısı, 2002’de 700 milyon gibi büyük bir rakama  ulaşmıştır. Bu gelişme yılda ortalama % 6,6 oranında bir artışı ifade etmektedir. Turizm gelirleri ise 1950’de 2,1 milyar Dolardan, 2002’de 474,2 milyar Dolara  ulaşmıştır.

Aşağıdaki listede turizm  gelirlerinin 1950’den itibaren, bölgelere göre gelişimi yer almaktadır (Türkiye Avrupa bölgesindedir) :

1950-2002  Uluslararası Turizm Gelirleri (Milyar Dolar)

 

Dünya

Afrika

Amerika

Asya/Pasifik

Avrupa

Ortadoğu

1950

2,1

0,1

1,1

0,04

0,9

0,03

1960

6,9

0,2

2,5

0,2

3,9

0,1

1965

11,6

0,3

3,4

0,5

7,2

0,3

1970

17,9

0,5

4,8

1,2

11,0

0,4

1975

40,7

1,3

10,2

2,5

25,9

0,9

1980

105,4

2,6

25,4

10,3

63,6

3,5

1981

107,5

2,9

29,2

12,1

59,2

4,1

1982

101,8

2,7

25,1

12,2

57,8

3,9

1983

101,1

2,7

24,7

12,8

56,6

4,3

1984

111,2

2,5

31,9

13,7

58,5

4,6

1985

118,0

2,5

33,3

14,6

63,4

4,2

1986

143,3

2,9

38,4

18,8

79,8

3,4

1987

176,5

3,8

43,0

24,8

100,3

4,5

1988

204,0

4,6

51,3

32,4

111,4

4,3

1989

220,8

4,5

60,1

36,3

115,4

4,5

1990

264,1

5,3

69,2

41,3

143,8

4,5

1991

277,9

5,1

76,8

42,8

149,3

4,0

1992

317,1

6,8

83,8

50,7

170,5

5,3

1993

322,9

8,8

89,1

56,5

164,5

5,9

1994

356,0

7,5

93,2

66,9

181,7

6,6

1995

404,6

8,2

99,6

77,7

210,2

8,9

1996

438,8

9,3

109,9

87,9

221,9

9,8

1997

442,9

9,5

116,3

81,6

224,7

10,9

1998

445,2

10,1

116,4

75,1

233,2

10,3

1999

455,0

10,7

122,2

80,0

230,6

11,4

2000

473,4

10,8

133,5

86,9

229,7

12,4

2001

459,5

11,7

122,2

88,0

225,8

11,8

2002

474,2

11,8

114,3

94,7

240,5

13,0

(Dünya Turizm Örgütü verileri)

Turizm, Dünyadaki gelişmelerden oldukça çok etkilenen bir sektör. Örneğin, 2001-2003 yıllarında, Dünya genelinde turizm hareketlerinde bir düşüş yaşanmıştır. Irak krizi, terör olayları, ekonomik sorunlar ve Uzakdoğu’da meydana çıkan SARS hastalığı gibi etmenler, turizm sektörünü olumsuz yönde etkilemiştir. Turizm gelirlerinden Dünya genelinde 2002 yılında % 0,3 oranında  artış kaydedilirken, 2003 yılında turizm gelirleri % 2 oranında azalmıştır. Keza ülkelere gelen turist sayısında da % 1,2 oranında bir düşüş gözlenmiştir.

2003 yılında, ülkemizin de dahil olduğu Avrupa bölgesinde önemli bir azalma olmamış, ancak turizm gelirleri % 3 oranında düşmüştür. 2003 yılı başlarında Irak krizi nedeniyle, ülkemizde de turizm sektöründe geçici bir süre için  durgunluk yaşanmıştır. 

Uzmanlar, 2004 yılında kaydedilen  gelişmeleri değerlendirerek,  yeni krizlerin ortaya çıkmaması halinde, ülkelerin gerekli güvenlik önlemlerini almaları ve özellikle hava ulaştırması ile ilgili uygulamalarında titiz davrandıkları takdirde, sektörün önümüzdeki yıllarda büyümesini beklemekteler.

En Cazip Turizm Hedefleri/Gelir ve  Türkiye’nin Yeri:
 
1950-2000 döneminde Avrupa ve Amerika en  cazip turizm hedefleri olmuştur. Ancak, Dünya turizm pazarında bu ülkelerin toplam payı 1950’de % 95’ten, 2000’de % 76’ya düşmüştür. Avrupa’nın payı % 10, Amerika’nın ise % 13 oranında azalmıştır. 

2003 yılında turizm gelirleri ve turist sayıları bakımından önde gelen ülkeler Fransa, İspanya, ABD ve İtalya olmuştur. Aşağıdaki liste incelendiğinde, Türkiye’nin, en fazla turizm geliri sağlayan ülkeler arasında  9. sırada olduğu görülmektedir. Dünya Turizm Örgütü verilerine göre, ülkemiz 2002 yılında 11,9 milyar Dolar, 2003 yılında ise 13,2 milyar Dolar (tahmini değer) turizm geliri sağlamıştır.

Gelen Turist Sayısı (Milyon) 	         Değişim oranı (%)

Sıra

Ülke

2002

2003

02/01

03/02

1

Fransa

77,0

75,0

2,4

-2,6

2

İspanya

52,3

52,5

4,5

0,3

3

ABD

41,9

40,4

-6,7

-3,6

4

İtalya

39,8

39,6

0,6

-0,5

5

Çin

36,8

33,0

11,0

-10,3

6

İngiltere

24,2

24,8

5,9

2,6

7

Avusturya

18,6

19,1

2,4

2,6

8

Meksika

19,7

18,7

4,6

-4,9

9

Almanya

18,0

18,4

0,6

2,4

10

Kanada

20,1

17,5

1,9

-12,7


Turizm Gelirleri (Milyar Dolar) 	         Değişim oranı (%)

Sıra

Ülke

2002

2003

02/01

03/02

1

ABD

66,5

65,1

-7,4

-2,2

2

İspanya

33,6

41,7

 2,2

24,1

3

Fransa

32,3

36,6

 7,8

13,2

4

İtalya

26,9

31,3

 4,3

16,2

5

Almanya

19,2

23,0

 4,0

20,0

6

İngiltere

17,6

19,4

 8,1

10,5

7

Çin

20,4

17,4

14,6

-14,6

8

Avusturya

11,2

13,6

11,1

21,0

9

Türkiye

66,5

65,1

-7,4

-2,2

10

Yunanistan

33,6

41,7

 2,2

24,1

(Dünya Turizm Örgütü verileri)

Dünya Turizm Örgütü verilerine göre, 1995’te Avrupa’yı 322.270.000, 2002’de ise, 399.759.000 kişi ziyaret etmiştir. Bu yıllarda Türkiye’ye gelen turistlerin sayısı 7.083.000 ve 12.782.000 olmuştur. Türkiye’nin Avrupa içerisindeki payı, 1995’te % 2,2’den, 2002’de % 3,2’ye yükselmiştir.  Ülkemiz açısından, gelen turist sayısında 1990-1995 döneminde ortalama % 8,1, 1995-2000 döneminde ise ortalama % 6,2 artış sağlanmıştır. Bu olumlu gelişmelere rağmen, yukarıdaki tablo incelendiğinde, gelen turist sayısı bakımından Avrupa’daki en  popüler ülkeler olan Fransa, İspanya ve İtalya gibi ülkelere göre,Türkiye’ye gelen turistlerin sayısının henüz istenilen düzeyde olmadığı sonucu çıkmaktadır.

Gelir açısından bakıldığında ise, Avrupa genelinde, 1995’te toplam 210.165 milyon Dolar, 2002’de 240.165 milyon Dolar gelir sağlanmıştır. Türkiye’de aynı yıllarda 4.957 milyon Dolar ve 9.010 milyon Dolar girdi sağlanmıştır. Türkiye’nin Avrupa turizmi içerisindeki gelir payı 1995’te % 2,4’ten, 2002’de % 3,7’ye çıkmıştır. Gelirler 1990-1995 ve 1995-2000 dönemlerinde % 9 oranında artmıştır.

Ülkemizde turizmin Gayrı Safi Milli Hasıla’daki payı 1980’de % 0,6’dan, 2001’de % 6’ya çıkmıştır. Aynı yıllar itibariyle ihracat içerisindeki payı % 11,2 ve % 26 olmuştur. Dış ticaret açığını kapamadaki payı 1980’de % 6,5’ten, 2001’de % 86’ya ulaşmıştır.

Dünya Turizm Örgütü tahminlerine göre, turizm sektörünün 2020 yılına kadar yılda ortalama % 4 oranında büyümesi, Türk turizm sektörünün ise, 1995-2020 döneminde yılda   ortalama % 5,5 oranında büyümesi beklenmektedir.

İstihdam:

Dünya Seyahat ve Turizm Konseyi'nin (WTTC) 1999 yılında yapmış olduğu bir çalışmaya göre, Dünya genelinde turizm sektöründe doğrudan ve dolaylı olarak çalışanların  sayısı 192 milyondur.  Bu sayı, Dünyadaki toplam istihdamın % 8,2'sini oluşturmaktadır.  Aynı örgütün geleceğe yönelik yapmış olduğu tahminlerine göre ise, 2012 yılında Dünya genelinde turizm sektöründe çalışanların sayısı 249 milyona varacak  ve bu rakam toplam istihdamın % 8,6'sını oluşturacaktır.

OECD istatistiklerine göre, bazı Avrupa Birliği (AB) ülkelerinde istihdamın önemli bir bölümü turizm sektöründe bulunmaktadır. Örneğin, Avusturya'da her 100 kişiden 14'ü turizm sektöründe istihdam edilmektedir. Yunanistan'da bu oran  her 100 kişiden 10'u iken, İspanya'da 9'u, İsviçre'de 8'i, Almanya'da ise 7'sidir.  Türkiye'de her 100 kişiden  1'i  turizm alanında çalışmaktadır.

Ülkemizde turizm sektörünün istihdamdaki payında son yıllarda önemli artış kaydedilmiştir. DİE verilerine göre, bu sektördeki doğrudan istihdam 1993’te 662.000 kişiden, 2000’de 1.009.211 kişiye  ulaşmış, % 52 oranında artmıştır. 2002 yılında sektörde doğrudan ve dolaylı çalışanların toplamı ise, 2.523.026 kişi olmuştur. Turizm sektöründe doğrudan  istihdam edilenlerin toplam istihdam edilenlere oranı 1993’te % 3,57’den, 2002’de % 4,72’ye yükselmiştir.

BM Mikrokredi Yılı/ Dünya Turizm Örgütü:
 
BM, 2005 yılını “Uluslararası Mikrokredi Yılı” olarak ilan etmiştir. BM tarafından alınan  kararda, bütün üye devletlerin ve özellikle kalkınmakta olan ülkelerin mikrofinansman programlarını gözden geçirmeleri istenmektedir. Bu çerçevede, mikrokredilerle istihdam ve ekonomik güvence yaratılabileceği, yoksul kesimin ve özellikle kadınlarla gençlerin daha güçlü bir konuma gelebileceği kaydedilmekte, sistemin kentlerde ve taşrada uygulanması önerilmektedir.

Özellikle yoksul ve gelişmekte olan ülkeler, Dünya turizm sektörü içerisindeki gelir paylarını arttırmak çabasındalar. Sektör,  döviz girdisi sağlaması ve  istihdam yaratma potansiyeli nedeniyle,   ekonomik ve sosyal politika açısından önem taşımakta, yoksullukla mücadele alanında da giderek önemi artmaktadır. 
Birleşmiş Milletler sistemi içerisinde turizm  sektörünün geliştirilmesi yönünde çeşitli çalışmalar yapılmaktadır. Bu bağlamda, “Mikrokredi Yılı” çerçevesinde, turizm alanında faaliyet gösteren  kesimlerin ve öncelikli olarak KOBİ’lerin desteklenmesi öngörülmektedir.  KOBİ’lere öncelik verilmesinin nedeni, Dünya genelinde yatak kapasitesinin  % 80’inin  küçük, bağımsız ve genellikle aile işletmeleri tarafından sağlanmasından  kaynaklanmaktadır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde, gene küçük işletmeler  otelcilik dışında kalan turizm hizmetlerini sunmaktadır. Turizm aile bütçesini destekleyecek nitelikli tam günlük veya part-time istihdam yaratmakta, ayrıca gıda ve diğer hizmet sektörlerine de girdi sağlamaktadır.

Ancak, küçük işletmeler, iş kurmak için gerekli başlangıç sermayesine ulaşmakta zorluk çekmektedir. Özellikle gençler ve kadınlar için kredi almak güçtür. Bilhassa kırsal alanda, kalkınmaya yönelik alanların az olduğu bölgelerde, bu imkanlar daha  azdır. Bu nedenle, özellikle yoksul bölgelerde turizm, gerekli koşulların sağlanması halinde, aile bütçense katkıda bulunmaktadır. 

“Mikrokredi Yılı” çerçevesinde,  kamu ve özel sektörün daha sıkı işbirliği yapması, mikrokredi kullanımının yaygınlaştırılması için çaba harcanması, muhtemel kullanıcıların bilgilendirilmesi ve bu bağlamda kadınlara ve kredilere erişimi sınırlı olan kesimlere  ulaşılması  amaçlanmaktadır.

Dünya Turizm Örgütü, mikrokredi mekanizmalarının turizm alanında kullanılması ve bu sektörün kalkınma alanında daha etkin bir rol üstlenebilmesi için, aşağıdaki tavsiyelerde bulunmaktadır:

- Turizm etkinliklerinin koordinasyonu için Hükümetlerin bir Komite kurması veya temas noktası belirlemesi,

- Başta KOBİ’lere yönelik  olarak çalışan bankalar olmak üzere, bankacılık sektörü ve KOBİ’lerle işbirliği yapan sivil toplum örgütleriyle temas kurulara, turizm alanında işbirliğini güçlendirecek bir çerçeve anlaşması yapılması,

- Küçük ölçekli turizm işletmelerinin kredi almak üzere münferiden bankalara başvurması yerine, ticaret veya meslek odaları aracılığıyla veya bu kurumlardan  kredi koşulları hakkında bilgi sahibi alarak, başvuruda bulunmaları, meslek ve ticaret odalarının ayrıca teknik destek de sağlaması,

- Bireylerin, turizm alanında kullanılacak mikrokrediler konusunda ve bu faaliyetlerin yoksulluğun azaltılması bağlamındaki etkileri hakkında bilgilendirilmesi için, yerel ve ulusal düzeyde  bir kampanya başlatılması.

Değerlendirme:

İstatistikler, Dünyada turizm sektörünün etkisinin  giderek artmakta olduğunu ve  büyük siyasi krizler, güvenlik sorunları   veya uluslararası etkisi olan salgın hastalıklar  ortaya çıkmadığı takdirde, sektördeki bu gelişmenin  devam edeceğini gösteriyor. Ülkemizde de turizm çok önemli bir konuma sahip. Üretilen uzun vadeli turizm politikaları ve yatırımlara

yönelik teşvikler,  turizmde belli mevsimler ve belli turizm türlerinin dışına çıkmak,  daha farklı yöreleri de kapsamak  amacıyla yapılan ve çeşitlendirmeye yönelik başarılı çalışmalar,  turizm sektöründe istihdam edilebilecek personelin  eğitimine verilen önem, hizmet kalitesinin arttırılması, uluslararası alanda yapılan işbirliği vs. sektörün    gelişmesine mevzuat hazırlıklarının da sektörün gelişmesine katkıda bulunması beklenmektedir.
Kredi ihtiyaçlarını saptamak  ve kullanımına yönelik  etkin bir  denetim sistemi oluşturularak,   mikrokredi mekanizmasından daha fazla yararlanılması, turizmle bağlantılı küçük işletmelerin sayılarının ve bu alandaki  istihdamın arttırılması, bu alanda daha az avantajlı olan yörelerin ve sosyal kesimlerin de turizme katkıda bulunması için ilave bir araç olarak kullanılabilir.

(*) Şube Müdürü, Çok Taraflı Ekonomik İşler Genel Müdür Yardımcılığı, Dışişleri Bakanlığı