#

Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü’nde Yeni Bir Atılım: Proje Geliştirme Fonu

Işıl Cemali Doğan (*)

Karadeniz   Ekonomik  İşbirliği  (KEİ), ülkemizin girişimleri ile 25  Haziran  1992  tarihinde  İstanbul   Zirvesi sırasında    yayımlanan   Deklarasyonla   kurulmuştur.   Üyeleri    Arnavutluk,  Azerbaycan, Bulgaristan,  Ermenistan,  Gürcistan,  Moldova,  Romanya,  Rusya  Federasyonu, Sırbistan ve Karadağ, Türkiye, Ukrayna   ve  Yunanistan'dır. 

Yalta'da   5  Haziran  1998  tarihinde  Devlet  veya  Hükümet   Başkanları  tarafından imzalanan KEİ Şartı'nın 1 Mayıs 1999 tarihi itibarıyla yürürlüğe girmesiyle KEİ bölgesel bir ekonomik işbirliği örgütü olmuştur. 

Sovyetler Birliği’nin dağılması ile ortaya çıkan yeni düzenin getirdiği olanaklar ve bölge ülkeleri ile ekonomik işbirliğinin geliştirilmesi amacıyla kurulan KEİ, bugüne kadar, serbest piyasa ekonomisine geçiş aşamasındaki ülkelerin bu süreçteki uyumlarını kolaylaştırmış, küresel düzeyde bölgenin oynaması  gereken  ekonomik rolü ortaya koymuş ve bölge içi ekonomik faaliyetleri kolaylaştırıcı girişimlerde  bulunmuştur.

KEİ, bundan sonraki çalışmalarına yön vermek, öncelikli alanlar ve temel hedefler belirlemek için  ekonominin hemen hemen tüm sektörlerinde gerçekleştirilmesi gereken hususları ana hatlarıyla tespit eden  "Gelecek için Ekonomik Gündem"i 2001 yılında kabul etmiştir. Bu belgenin öngördüğü en önemli yeniliklerden biri örgütün bundan sonraki çalışmalarında proje üretmeye yönelik bir yaklaşımın kabul edilmesidir. Böylece “Gelecek için Ekonomik Gündem”, bugün Proje Geliştirme Fonu olarak adlandırılan fonun fikirsel temellerini atmıştır.

Nihayet 2002 yılında, KEİ’nin en yüksek karar organı olan Dışişleri Bakanları Konseyi Yedinci Toplantısı’nda Proje Geliştirme Fonu’nun kurulmasına karar verilmiş ve Fon’un işleyişini belirleyecek yasal dayanakları oluşturma çalışmalarına başlanmıştır.

Proje Geliştirme Fonu’nun işleyiş esaslarını belirleyen Proje Geliştirme Fonu Kılavuzunun 2004 yılı Nisan ayında yapılan Dışişleri Bakanları Konseyi Onuncu Toplantısı’nda kabul edilmesiyle KEİ’yi proje üreten bir örgüte dönüştürecek süreç başlamıştır. Temel amacı bölge için yararlı olabilecek konularda geliştirilen projelerin ön-fizibilite çalışmalarını finanse etmek olan ve gönüllü katkılarla kurulan Proje Geliştirme Fonu’na halihazırda beş ülke (Türkiye, Azerbaycan, Romanya, Rusya Federasyonu ve Yunanistan) ve KEİ bağlı kuruluşları maddi katkıda bulunmuştur.

PROJE GELİŞTİRME FONU’NUN İŞLEYİŞİ

Proje Geliştirme Fon’u tüm bölge ülkelerinin  yararına olabilecek projelerin, ilgili çalışma grubunun (1) yönlendirmesiyle geliştirilmesini sağlamak için oluşturulmuştur. Fon’un temel amacı seçilecek projenin ön-fizibilite aşamasına kadarki bölümünü finanse etmektir. Bir proje önerisinin Fon’dan kaynak elde edebilmesi için öncelikle aşağıdaki koşulları yerine getirmesi gerekmektedir:

• En az üç KEİ üyesi ülkenin projeden faydalanması; mümkünse olabildiğince çok KEİ üyesini kapsaması,
• Projeden elde edilen sonuçların KEİ’nin ilke ve amaçlarına hizmet etmesi,
• Maliyetlerin, proje takviminin ve proje yönetim yapısının makul olması,
• Başvuran kurumların projeyi uygulama kapasitesine sahip olması,
• Proje önerisinin KEİ tarafından finanse edilecek bölümünden sonra uygulanabilir olması,
• Projenin KEİ ile Avrupa Birliği arasındaki sinerjiyi geliştirme amacını taşıması,
• Standard başvuru formunun İngilizce olarak doldurulması,
• Standart başvuru formunun Fon’dan yararlanacak her bir kurum temsilcisi tarafından imzalanması,
• Proje önerisinin hem yazılı olarak hem de bilgisayar ortamında sunulması.

Fon’a başvurmak için yerine getirilmesi gereken bu koşullar üye ülkelerin projeleri değerlendirmesini kolaylaştırmak ve bir projeden bölgenin olabildiğince faydalanmasını sağlamak amacıyla düzenlenmiştir. Örneğin, bir projenin kabulünün en az üç KEİ üyesi ülkedeki kurumun (üniversite, enstitü vb.) katılımını gerektirmesi uzmanların ilgili çalışma gruplarının toplantılarında bir araya gelerek ortak projeler üretmesini teşvik etmektedir. Nitekim, bir proje önerisinin öncelikle ilgili Çalışma Grubuna sunulması gerekmektedir.

KEİ bölgesindeki her hukuki kişilik proje önerisinde bulunabilmektedir. Projelerin Yüksek Düzeyli Memurlar Komitesi tarafından ön elemelerinin yapılabilmesi için Haziran ya da Aralık ayları sonunda  sunulması gerekmektedir.

Proje Geliştirme Fonu’nun karşılayacağı proje maliyetleri; maaşlar, seyahat ve konaklama giderleri, harcırahlar ile yayınlar ve tüketim malları gibi harcamalardır. Bir proje  Fon tarafından en çok 18 ay desteklenebilmektedir.

Fon’dan faydalanacak proje sahiplerine yapılacak ödemenin % 80’ni projenin kabulü ve sözleşmesinin KEİ Sekretaryası ile başvuran hukuki kişilik arasında imzalanmasıyla, %20’si ise nihai raporun ve yapılan harcamaların kanıtlarının Projeleri takip etmekle görevli İzleme Komitesi’ne sunulması ve kabul edilmesiyle yapılacaktır.

Proje sahipleri İzleme Komitesi’ne biri proje döneminin ortasında, diğeri de sonunda olmak üzere iki rapor sunmakla yükümlüdürler. Ancak, İzleme Komitesi projenin her aşamasında projenin uygulanması konusunda açıklama isteyebilir.

PROJE GELİŞTİRME FONU’NUN YÖNETİMİ

Bir proje önerisi ile ilgili ilk değerlendirme yukarıda belirtilen koşullara göre çalışma gruplarında yapılmaktadır.  İlgili çalışma grubu tarafından kabul edilen proje önerisinin, KEİ Yüksek Düzeyli Memurlar Komitesi’nde asıl karar verici olan İzleme Komitesi’ne iletilmek üzere onaylanması gerekmektedir. Ancak, bir proje önerisinin finansmanı için mutlaka Yüksek Düzeyli Memurlar Komitesi’nin onayı gerekmektedir.

Proje Geliştirme Fonu’nun yönetimini İzleme Komitesi yürütmektedir. En az altı ayda bir toplanan İzleme Komitesi’ne her üye ülke ve KEİ bağlı kuruluşu birer temsilci atayabilmektedir. Fon’a asgari mali katkıda bulunan her ülkenin İzleme Komitesi’nde eşit oy hakkı bulunmaktadır. Kararlar bir projeye verilecek miktarın 10.000 ABD Dolarını aştığı durumlar dışında (bu durumda üçte iki oy çokluğu aranmaktadır) basit çoğunluk ile alınmaktadır. Ancak her durumda sözkonusu projeye dahil olan ülkelerin olumlu oyu gerekmektedir. Her halükarda bir projeye verilecek miktar 20.000 ABD Dolarını geçemez.

İzleme Komitesi, Fon’daki kaynakların nasıl dağıtılacağına karar verir,  finanse edilecek projelere sözkonusu miktarı transfer eder, proje sürecini takip eder ve değerlendirir, proje sahipleri tarafından sunulan raporları onaylar,  projenin etkin şekilde uygulanması için gerekli önlemleri alır ve Yüksek Düzeyli Memurlar Komitesi’ni Fon’un faaliyetleri konusunda bilgilendirir.

Finanse edilecek projelere  ayrılacak toplam miktar altı ayda bir Yüksek Düzeyli Memurlar Komitesi tarafından belirlenmektedir. Yüksek Düzeyli Memurlar Komitesi, projelere ayrılacak miktarı 28-29 Ekim 2004 tarihlerindeki Toplantısı’nda 1 Kasım 2004 ile  30 Nisan 2005 dönemi için  60.000 ABD Doları olarak belirlemiştir.

İzleme Komitesi proje seçiminde şeffaflık sağlamak amacıyla Komite üyeleri tarafından doldurulacak standart “Değerlendirme Form”larına dayanarak karar alır. “Değerlendirme Formları”nda puanlar, projenin yukarıda belirtilen koşullara uygunluk derecesine göre verilmektedir.

KEİ’nin en yüksek karar organı olan Dışişleri Bakanları Konseyi ise, Fon’un faaliyetlerini denetler ve Fon’un öncelik vereceği  alanları belirler.

Desteklenmesi uygun görülen bir projenin sözleşmesini KEİ adına İzleme Komitesine de başkanlık eden KEİ Genel Sekreteri imzalar.

KEİ’nin mali gücünü temsil eden bağlı kuruluşu Karadeniz Ticaret ve Kalkınma Bankası’nın KEİ’de proje üretmeye yönelik bir yaklaşımın benimsenmesinde önemli bir rol oynaması beklenmektedir. Karadeniz Ticaret ve Kalkınma Bankası, ön-fizibilite çalışmaları tamamlanarak  başarılı olan proje önerilerini uygulanma aşamasında finanse edip etmeyeceğine karar vermek üzere değerlendirmeye almaktadır.

KEİ, Proje Geliştirme Fonu’nu oluşturarak “Ekonomik Gündem 2001”deki hedeflerine daha da yaklaşmıştır. Proje Geliştirme Fonu kuruluşundan kısa bir süre geçmesine rağmen halihazırda üç projeye (iki projede Türk ortaklar bulunmaktadır) mali destek sağlamakta ve yeni proje önerilerini değerlendirmeye devam etmektedir.

(1) Çalışma Grupları Dışişleri Bakanları Konseyi kararı ile kurulan yardımcı organlardır. KEİ çerçevesinde gelişen işbirliğinin temel taşı olan Çalışma Grupları Konsey’e faaliyetleri hakkında raporlar sunmakta ve tavsiyelerde bulunabilmektedir.  Ulaştırma,  enerji,   haberleşme,  bilim  ve   teknoloji başta olmak üzere 15 Çalışma Grubu faaliyet göstermektedir.

(*) Aday Meslek Memuru, Çok Taraflı Ekonomik İşler Genel Müdür Yardımcılığı, Dışişleri Bakanlığı