#

Afrika Ülkeleri İle İlişkiler

Yakın Tarihe Bir Bakış:

Esasen bir Afro-Avrasya ülkesi konumundaki Türkiye’nin izlediği çok boyutlu dış politika çerçevesinde 1998 yılında Afrika ülkeleriyle siyasi, askeri, kültürel ve ekonomik ilişkilerimize bir ivme kazandırmak amacıyla “Afrika'ya Açılım Eylem Planı” oluşturulmuştur. Bu bağlamda, Dış Ticaret Müsteşarlığınca 2003 yılı başında “Afrika Ülkeleriyle Ekonomik İlişkilerin Geliştirilmesi Stratejisi” hazırlanmış ve 2005 yılı hükümetimiz tarafından “Afrika Yılı” ilan edilmiştir. Bunlara ilaveten, karşılıklı üst düzey ziyaretlerin gerçekleştirilmesi, yeni ekonomik ve ticari anlaşmaların akdi, ekonomik ve siyasi ikili mekanizmaların tesisi ve karşılıklı ticaret heyeti ziyaretleri teşvik edilmiş, Kıta ile ilişkilerimiz çeşitlendirilerek geliştirilmiştir.

 

Türkiye-Afrika Ortaklığı - Zirveler:

Afrika ülkeleriyle ilişkilerimizin içinde bulunduğu aşamanın değerlendirilmesi ve ilişkileri daha da geliştirecek ilave yol ve yöntemlerin belirlenmesi amacıyla 18-21 Ağustos 2008 tarihlerinde İstanbul’da I. Türkiye-Afrika İşbirliği Zirvesi düzenlenmiştir. “Türkiye-Afrika İşbirliği İstanbul Deklarasyonu: Ortak Bir Gelecek İçin İşbirliği ve Dayanışma” ve “Türkiye-Afrika Ortaklığı İçin İşbirliği Çerçevesi” başlıklı belgelerin oybirliğiyle kabul edildiği Zirve’ye, toplam 49 Afrika ülkesi ile, Afrika Birliği dahil 11 uluslararası ve bölgesel örgüt temsilcisi iştirak etmiştir.

 

“Türkiye-Afrika Ortaklığı İçin İşbirliği Çerçevesi” başlıklı belgede yer alan izleme mekanizması uyarınca

 

-15 Aralık 2010 tarihinde İstanbul’da Kıdemli Memurlar Toplantısı (bir yol haritası niteliği taşıyan 2010-2014 yıllarını kapsayan “Türkiye-Afrika İşbirliği Ortak Uygulama Planı kabul edilmiştir);

 

-53 ülkeden 35 Bakanın katılımıyla 16 Aralık 2011 tarihinde Bakan Düzeyinde Gözden Geçirme Konferansı,

 

-19 Haziran 2013 tarihinde ise Addis Ababa’da II. Kıdemli Memurlar Toplantısı tertiplenmiştir.

 

9-13 Mayıs 2011 tarihlerinde İstanbul’da düzenlenen BM IV. En Az Gelişmiş Ülkeler (EAGÜ) Konferansı sırasında Sayın Cumhurbaşkanımız, Sayın Başbakanımız ve Sayın Bakanımız SAGA ülkelerinden muhatapları ile toplam 27 ikili görüşme gerçekleştirmişlerdir. Sözkonusu Konferans sırasında 33’ü Afrika’da bulunan EAGÜ kategorisindeki devletlere yönelik olarak 2012 yılından itibaren teknik işbirliği projeleri ve programlar ile burslar için her yıl 200 milyon Dolar tutarında bir yardım paketi açıklanmıştır.

 

Öte yandan, ülkemiz ve Mısır’ın eşbaşkanlığında “Darfur’un Yeniden İnşaası ve Kalkınması için Uluslararası Donörler Konferansı” 21 Mart 2010 tarihinde Kahire’de düzenlenmiştir. Sözkonusu konferansta ülkemiz Darfur’a 2010-2015 yılları için 70 milyon ABD Doları civarında, ağırlıklı olarak sağlık, tarım ve eğitim alanlarını kapsayan yardımda bulunacağını açıklamıştır. Konferans sırasında uluslararası toplum tarafından toplam 800 milyon ABD Doları civarında taahhütte bulunulmuştur.

 

Keza, ülkemiz 21-23 Mayıs 2010 tarihinde BM eşgüdümünde İstanbul’da düzenlenen Somali Konferansı’na evsahipliği yapmıştır. Bu çerçevedeki, II. İstanbul Somali Konferansı da 31 Mayıs-1 Haziran 2012 tarihlerinde tertiplenmiştir.

 

Türkiye’nin Afrika Birliği ve Bölgesel Kuruluşlarla İlişkileri:

Türkiye, 12 Nisan 2005 tarihinde Afrika Birliği’nde (AfB) gözlemci ülke statüsünü kazanmış ve 5 Mayıs 2005 tarihinde Addis Ababa Büyükelçiliğimiz AfB nezdinde akredite edilmiştir. Ayrıca, Ocak 2008’de Addis Ababa’da yapılan X. AfB Zirvesi’nde alınan kararla, ülkemiz AfB’nin stratejik ortaklarından biri olarak ilan edilmiştir.

 

Batı Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu’na (ECOWAS) Mayıs 2005’ten bu yana Abuja Büyükelçiliğimiz akreditedir. Ayrıca, Haziran 2008’den bu yana Hükümetlerarası Kalkınma Otoritesi’nin (IGAD) Uluslararası Ortaklar Forumu’nun üyesi olan ülkemiz, Darüsselam Büyükelçiliğimiz kanalıyla Haziran 2010’da Doğu Afrika Topluluğu’na (EAC) da akredite olmuştur.

 

Ülkemizin Afrika Kalkınma Bankası (AfKB) ve Afrika Kalkınma Fonu üyeliği için 2008 Şubat ayında yaptığı başvuru 14-15 Mayıs 2008 tarihlerindeki Guvernörler Toplantısı’nda onaylanmıştır. Türkiye, böylece, AfKB’nın bölge dışı 25. üyesi olmuştur.

 

Lusaka Büyükelçiliğimiz Doğu ve Güney Afrika Ortak Pazarı’na (COMESA), Librevil Büyükelçiliğimiz ise Orta Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu’na (ECCAS) akreditedir.

 

Üst Düzey Ziyaretler - Siyasi Temaslar:

Kıta’ya yönelik üst düzey ziyaretlerde önemli bir hareketlilik yaşanmaktadır; bu kapsamda Sayın Cumhurbaşkanımız, 2009 yılında Kenya ve Tanzanya’ya, 2010 yılında Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Kamerun ve Nijerya’ya ve son olarak 23-26 Mart 2011 tarihlerinde Gana ve Gabon’a resmi ziyaretlerde bulunmuşlardır.

 

Sayın Başbakanımız, geniş bir heyetle birlikte 19 Ağustos 2011 tarihinde Mogadişu’yu ziyaret etmiştir. Ülkeye 1992 yılından bu yana Batılı bir ülke tarafından yapılan ilk üst düzey ziyaret olan Sayın Başbakanımızın ziyareti Somali’de büyük bir sevinçle karşılanmıştır. Ziyaret uluslararası camiada da yankı uyandırmış, Avrupalı devlet adamlarının Somali’yi ziyaret etmelerine ve Somali’ye yapılan yardımların artmasına vesile olmuş, uluslararası topluma örnek teşkil etmiştir.

 

Sayın Başbakanımız ayrıca 6-11 Ocak 2013 tarihlerinde Gabon, Nijer ve Senegal’i kapsayan ziyaretler gerçekleştirmiştir. Sayın Başbakanımız 2005 yılında Sudan ve Etyopya’yı, 2011 yılında ise Güney Afrika Cumhuriyeti’ni de ziyaret etmiştir.

 

Başta Nijerya, Gana, Sudan ve Tanzanya olmak üzere çok sayıda SAGA ülkesi Parlamentosu ile TBMM arasında Dostluk Gruplarının bulunması ikili ilişkilerimizin gelişimine önemli katkılar yapmakta olup, Dostluk Gruplarının sayısının arttırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

 

Afrika ülkelerinden ülkemize gerçekleştirilen Cumhurbaşkanı, Başbakan, Dışişleri Bakanı ve diğer bakan düzeyindeki ziyaretler de ikili ilişkilerin kapsamlı şekilde gözden geçirilmesi, ahdi altyapının oluşturulması ve geleceğe dönük yol haritası belirlenmesi bakımından yararlı sonuçlar doğurmaktadır.

 

Karşılıklı Diplomatik Temsil Durumu:

Sahra’nın Güneyindeki Afrika (SAGA) ülkeleriyle ilişkilerimizin güçlendirilmesi ve bölgeye yönelik hedeflerimiz doğrultusunda bu ülkelerdeki mevcut temsilciliklerimizin sayısının artırılmasına karar verilmiştir. Bu doğrultuda, Afrika politikamızın uygulanmasında önemli rol üstlenen yeni Büyükelçiliklerimizin faaliyete geçirilmesi sağlanmıştır. Mayıs 2009’da 7’si Sahranın güneyinde olmak üzere Kıta’da toplam 12 Büyükelçiliğimiz bulunmaktaydı. Bugüne kadar gelinen süreçte, 2009 yılında Tanzanya ve Fildişi Sahili’nde açılan Büyükelçiliklerimizle bu sayı 14’e, 2010 yılında Kamerun, Gana, Mali, Uganda, Angola ve Madagaskar’da açılan Büyükelçiliklerimizle 20’ye, 2011 yılında Zambiya, Mozambik, Moritanya, Zimbabve, Güney Sudan, Somali ve Gambiya’da açılan Büyükelçiliklerimizle 27’ye ve 2012 yılında ise Nijer, Namibya, Burkina Faso ve Gabon’da açılan Büyükelçiliklerimizle 31’e yükselmiştir. 2013 yılında açılan Çad, Gine, Eritre ve Cibuti’deki Büyükelçiliklerimizle toplam sayı 35’e çıkmıştır. 2014 yılı ve takip eden dönemde mümkün olduğu kadar fazla sayıda kardeş Afrika ülkesinde Büyükelçilik açılması hedeflenmektedir.

 

Afrika’ya açılım politikamızla sağlanan ivmenin önemli bir göstergesi ise bu adımlarımızın karşılıksız kalmamasıdır. Afrika’ya açılım politikamızda dönüm yılı olan 2008 başında 5’i Sahranın güneyinde olmak üzere 10 Kıta ülkesinin Ankara’da Büyükelçiliği mevcutken, bu sayı 2008 yılında Somali’nin Büyükelçilik açmasıyla 11 ‘e, 2010’da Gambiya ve Moritanya’nın Büyükelçilik açmalarıyla 13’e, 2011 yılında Uganda ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti Büyükelçiliklerinin faaliyete geçmesiyle 15’e ve 2012 yılında Angola, Kenya, Cibuti, Nijer, Güney Sudan ve Gana Büyükelçiliklerinin açılmasıyla 21’e ve 2013 yılında ise Ruanda, Gine, Kongo, Benin ve Fildişi Sahili ve Zambiya'nın Büyükelçiliklerinin açılmasıyla 27’ye yükselmiştir.

 

Türkiye’nin Afrika Politikasının Ana Hedefleri:

“Afrika’ya Açılım Politikası” artık yerini Afrika Ortaklık Politikası olarak adlandırabileceğimiz sürece bırakmıştır. Afrika Ortaklık Politikamızın amaçlarını, Afrika kıtasında barış ve istikrarın tesisine katkıda bulunmak; Afrika ülkelerinin siyasi, ekonomik ve sosyal kalkınmalarına yardımcı olmak; bu amaçla, siyasi, ekonomik, ticari, insani yardım, yeniden yapılanma, güvenlik, kamu diplomasisi ve arabuluculuk alanlarında karşılıksız yardımda bulunmak; Afrika’nın kaynaklarının Afrikalılara yarar sağlayacak şekilde geliştirilmesine katkı sunmak; ikili ilişkilerimizin eşit ortaklık ve karşılıklı fayda temelinde geliştirmek olarak sıralayabiliriz.

 

Türkiye’nin Afrika’da Öne Çıkan Faaliyetleri:

Türkiye, Afrika’da barış ve istikrarın sağlanmasına özel önem atfetmektedir. BM Güvenlik Konseyi’ne geçici üyeliğine adaylığımız da göz önünde bulundurularak, Afrika’da barış, istikrar ve kalkınmaya elimizden geldiği ölçüde katkıda bulunmaya çalışılmıştır. Türkiye, Afrika’da halen görev yapan 6 BM Misyonundan 5’ine personel ve mali katkı yapmaktadır. Bu doğrultuda, Afrika’da halen görev yapmakta olan 6 BM Misyonu’ndan 5’ine mütevazı rakamlarla da olsa ağırlıklı olarak polis unsurlarıyla (MONUSCO/KDC, UNAMID/Darfur, UNMISS/Güney Sudan, UNOCI/Fildişi Sahili ve UNMIL/Liberya) personel katkısında bulunmaktadır.

 

Afrika ülkeleriyle ekonomik ilişkilerimiz ve ticaret hacmimiz de son yıllarda önemli gelişme göstermiştir. SAGA ülkeleriyle 2000 yılında 742 milyon Dolar olan ticaret hacmimiz, 2005 yılında 3 milyar Dolara, 2008 yılında da 5,7 milyar Dolara ulaşmıştır. Küresel ekonomik krizin etkisiyle 2009 yılında ticaret hacmi 4,88 milyar Dolar, 2010 yılında ise 4,36 milyar Dolar düzeyinde kalmıştır. 2012 yılında ise yaklaşık 7,5 milyar ABD Doları düzeyini yakalamıştır. Bu rakamlardan görüleceği üzere son 12 yılda yaklaşık 10 misli artıştan söz edilebilecektir. Ticaret hacmimiz tüm Afrika ülkeleriyle 2005’de 9 milyar ABD Doları, 2009’da 15,8 milyar, 2012 yılında ise 23 milyar ABD Doları seviyesine çıkmıştır.

 

Türk inşaat sektörünce 1972-2013 yılları arasında 101 ülkede 253 milyar dolar tutarında projeler üstlenilmiş olup, bu projelerin % 19’u Afrika’da gerçekleştirilmiştir.  

 

2012 yılı Türkiye’nin gerçekleştirdiği resmi kalkınma yardımlarının 3’te 1’ini yani 772 milyon dolarını Afrika ülkelerine yapılan yardımlar oluşturmuştur. 2012 yılında Türkiye’nin yurtdışı yardımlarının yüzde 31.37’si Afrika ülkelerine gerçekleştirilirmiştir. 2012 yılında Türkiye’nin resmi kalkınma yardımlarından en çok yararlanan ilk 10 ülke arasında ilk sırayı Somali almaktadır. 2012 yılında Somali’ye 86,61 milyon dolar yardım yapılmıştır.

 

Addis Ababa (2005) ve Hartum’dan (2006) sonra, SAGA’daki üçüncü ofisi 2007 yılı başında Dakar’da faaliyete başlayan Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), bugüne kadar 37 Afrika ülkesinde proje gerçekleştirmiştir. TİKA’nın Kıtada halen dokuz ofisi mevcuttur.

 

2007-2010 yılları arasında yaklaşık 500 Türk doktoru ve 100’ü aşkın sağlık personeli Sudan, Etyopya, Somali, Nijer, Benin, Gana, Çad, Togo, Gine Bissau, Kenya, Mali, Uganda, Moritanya, Senegal, Tanzanya ve Kamerun’da sağlık alanında hizmet vermiştir. Bu kapsamda 280.000’den fazla Afrika vatandaşı Türk doktorlarınca sağlık taramasından geçirilmiş ve 53.000 üzerindeki hastaya başta diş ve katarakt operasyonları olmak üzere cerrahi müdahale gerçekleştirilmiştir.

 

Ülkemiz Afrika ülkeleriyle ulaşım imkânlarını geliştirmek, işadamlarının karşılıklı olarak birbirleriyle temaslarını kolaylaştırmak, Türkiye’nin Afrika halklarının Dünya’ya ulaşımında bir kavşak noktası olmasını temin etmek ve halklar arasındaki bağlantıların güçlendirilmesini teminen THY’nin Afrika’ya uçuşlarının sayısının artırılmasını teşvik etmektedir. THY hâlihazırda Afrika’da 23 ülkede 38 noktaya seferler düzenlemektedir. Böylece THY Afrika’yı dünyaya bağlayan başlıca uluslararası havayolu şirketlerinden biri haline gelmiştir.

 

Afrikalı işadamlarına yönelik yürütülen vize kolaylığı çalışmaları kapsamında, THY ile seyahat eden SAGA ülkeleri işadamlarından geçerli Schengen, İngiltere veya ABD vizesi hamili olanlara, 20 Nisan 2011 tarihinden başlayarak Atatürk Havalimanı hudut kapısında 30 güne kadar ikamet süreli tek giriş vizesinin verilmesine başlanmıştır. Aynı kapsamda Afrika ülkeleri e-vize uygulaması kapsamına da alınmıştır.

 

2000 yılından bu yana Afrika ülkelerinden 3000'i aşkın öğrenciye yüksek öğrenim bursu tahsis edilmiştir. SAGA ülkelerine 2010-2011 öğretim yılında 390, 2011-2012 öğretim yılında 425, 2012-2013 öğretim yılında ise 561 yükseköğrenim bursu tahsis edilmiştir. Bakanlığımız Diplomasi Akademisi tarafından 1992 yılından bu yana düzenlenen “Uluslararası Genç Diplomatlar Eğitim Programı”na ise bugüne kadar Afrika ülkelerinden yaklaşık 191 diplomat katılmıştır.