Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN)

Uluslararası Örgüt Künyesi

Örgütün Amacı: Ekonomik, sosyal, kültürel, teknik, eğitim ve diğer alanlarda işbirliği, adalet kavramına, hukuk ve Birleşmiş Milletler ilkelerine saygı çerçevesinde bölgesel barış ve istikrarın sağlanması.

Kuruluş Tarihi: 1967 Merkezi: Cakarta Genel Sekreteri: Le Luong Minh

Üye Ülkeler:

Endonezya, Malezya, Tayland, Filipinler ve Singapur (kurucu üyeler), Bruney (1984), Vietnam (1995), Laos (1997), Myanmar (1997) ve Kamboçya (1999)

Diyalog Ortakları:

AB, ABD, Kanada, Rusya, ÇHC, Japonya, Güney Kore, Hindistan, Avustralya ve Yeni Zelanda

Sektörel Diyalog Ortakları:

İsviçre, Norveç, Pakistan, Türkiye

Türkiye’nin Üyelik Durumu:

Türkiye ASEAN’a üye değildir. (23 Temmuz 2010’da ASEAN Dostluk ve İşbirliği Anlaşmasına -ASEAN/TAC- taraf olmuştur.)

Sayın Bakanımız, Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) Dönem Başkanı Filipinler’in davetine icabeten 50. ASEAN Dışişleri Bakanları Toplantısı kapsamındaki bazı faaliyetlere katılmak üzere 4-6 Ağustos 2017 tarihlerinde Manila’yı ziyareti sırasında sözkonusu toplantı çerçevesinde ülkemizle ASEAN arasında Sektörel Diyalog Ortaklığı (SDO) tesis edilmesi kararı alınmıştır. ASEAN’ın 50. yıldönümünde ülkemizin SDO statüsünü elde etmesi anlamlı olmuştur.

Örgütün Tarihi ve Örgüt İçerisinde Belli Başlı Dönüm Noktaları:

ASEAN Örgütü’nün temeli Endonezya, Filipinler, Malezya, Singapur ve Tayland Dışişleri Bakanlarının 8 Ağustos 1967’de Bangkok’ta imzaladıkları beş maddelik bildirgeyle atılmıştır. Sözkonusu bildirgede ASEAN’ın kuruluş amaçları; ekonomik, sosyal, kültürel, teknik, eğitim ve diğer alanlarda işbirliği gerçekleştirilmesi ile adalet kavramına, hukuka ve Birleşmiş Milletler ilkelerine saygı çerçevesinde bölgesel barış ve istikrarın sağlanması olarak belirlenmiştir.

ASEAN’ın kuruluş yıllarında ön planda olan çatışmaların durdurulması ve siyasi istikrarın sağlanması gibi hususlar, Soğuk Savaş sonrası dönemde yerini ekonomik işbirliğinin geliştirilmesine yönelik çabalara bırakmıştır.

1976’da imzalanan Dostluk ve İşbirliği Anlaşması (Amity and Cooperation in Southeast Asia) ve 1995’te imzalanan Güneydoğu Asya Nükleer Silahlardan Arındırılmış Bölge Anlaşması (Southeast Asia Nuclear Weapon Free Zone- SEANWFZ) ASEAN’ı yasal açıdan da bağlayıcılığı olan bir örgüte dönüştürmüştür.

Soğuk Savaş sonrası yıllarda ASEAN, bölgesel düzen ve refahın gelişiminde etkili bir yapı ve hem ekonomik hem de güvenlik bakımından bölgenin temel yapıtaşlarından birini oluşturmuştur. Asya-Avrupa Toplantısı (Asia-Europe Meeting, ASEM), Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (Asia-Pacific Economic Cooperation, APEC), ASEAN Bölgesel Forumu (ASEAN Regional Forum, ARF), Doğu Asya Zirvesi (East Asia Summit, EAS), ASEAN+3 formatı gibi konferans ve oluşumlarla artan bölgesel entegrasyon ve diyalogda ASEAN’ın merkezi bir rolü ortaya çıkmıştır.

2005 yılı Aralık ayında Kuala Lumpur’da düzenlenen 11. ASEAN Zirvesi, Örgütün gelişiminde önemli bir aşama teşkil etmiştir. Zirve sırasında, ASEAN’ın hedef ve amaçlarına ulaşılabilmesi için yasal ve kurumsal bir çerçeve sunan “ASEAN Şartı (ASEAN Charter) Hazırlanmasına Yönelik Kuala Lumpur Deklarasyonu” imzalanmış ve "ASEAN Güvenlik Topluluğu", "ASEAN Ekonomik Topluluğu" ile "ASEAN Sosyo-Kültürel Topluluğu" şeklinde üç sütuna dayanan “ASEAN Topluluğu (ASEAN Community)”nun kurulması kararlaştırılmıştır.

2014 Kasım ayında Myanmar’da düzenlenen 25. ASEAN Zirvesi sonucunda, 2015 Sonrası ASEAN Topluluğu Vizyonu'nun temel unsurları geliştirilmiştir. Sözkonusu unsurlar arasında;

-ASEAN Siyasi-Güvenlik Topluluğu,

-ASEAN'ın Temel İlkelerine Bağlı Kalma,

-Barış, Güvenlik ve İstikrarın Sürdürülmesi ve Arttırılması,

-ASEAN'ın Dış İlişkilerinin Derinleştirilmesi ve Genişletilmesi,

-ASEAN Ekonomik Topluluğu,

-ASEAN-Sosyo-Ekonomik Topluluğu yer almaktadır.

Ayrıca, 2015 Nisan ayında Malezya’da düzenlenen ASEAN Zirvesi sonucunda;

-“İnsan Odaklı ve İnsan Merkezli ASEAN Kuala Lumpur Bildirisi”,

-“Küresel Ilımlılar Hareketi Langkawi Bildirisi”,

-“Afetler ve İklim Değişikliğine karşı ASEAN, ASEAN Toplulukları ve İnsanlarının Direncinin Kurumsallaştırılması ASEAN Bildirisi” kabul edilmiştir.

Sözkonusu zirve sırasında ele alınan konular arasında; ASEAN Topluluğunun teşkili, 2015 sonrası ASEAN Vizyonu, Güney Çin Denizi üzerindeki hak iddiaları, “Küresel Ilımlılık Hareketi” ve aşırılık ve terörizmle mücadeleye dikkat çekilmiştir.

Kuala Lumpur’da 21-22 Kasım 2015 tarihlerinde gerçekleştirilen 27. ASEAN Liderler Zirvesinde, ASEAN Ekonomik Topluluğunun (AEC) 1 Ocak 2016 tarihinden itibaren hayata geçirilmesini öngören Kuala Lumpur bildirisi yayınlanmıştır. Örgüt tarihinde önemli bir kilometre taşını teşkil eden bu adım, 625 milyonluk bir coğrafyanın tek bir pazar ve üretim merkezi haline gelmesine imkan tanıyacaktır. AEC’nin teşekkülüyle birlikte, mal ve hizmetlerin serbest dolaşımı sayesinde, üretim maliyetlerinin ve hammadde fiyatlarının önemli ölçüde azalması ve ASEAN bölgesinde üretilen ürünlerin yüzde 70’inden fazlasında gümrük vergisinin kaldırılması beklenmektedir, ancak halen birçok tarife dışı engel mevcuttur. Daha fazla serbestleştirme ve entegrasyonu hedefleyen AEC kapsamında ASEAN GSYH'sının 2025'e kadar %7 oranında büyümesi hedeflenmektedir. Zirvede ayrıca, müzakereleri Ekim 2015’te tamamlanan Trans-Pasifik Ortaklık Anlaşmasının (TPP) yanısıra bölgesel entegrasyona katkı sağlayacak bir diğer girişim olan Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık (RCEP) müzakerelerinin de 2016 yılında sonuçlandırılması teşvik edilmiştir.

Öte yandan, 1997 yılında oluşturulan ASEAN+3 Forumu çerçevesinde, ASEAN ülkeleri ile ÇHC, Japonya ve Güney Kore arasında siyasi, ekonomik ve sosyo-kültürel işbirliğinin geliştirilmesine yönelik istişareler gerçekleştirilmektedir.

Türkiye-ASEAN İlişkileri:

Türkiye, ASEAN ile kurumsal ilişkilerini geliştirme kararını 1999 yılında almış, bu çerçevede diyalog veya sektörel diyalog ortağı olmak için niyetini beyan etmiştir. Türkiye, ASEAN ile kurumsal ilişkileri geliştirmenin ilk adımı olan Dostluk ve İşbirliği Antlaşmasına (ASEAN/TAC) 19-23 Temmuz 2010 tarihlerinde Vietnam’da yapılan 43. ASEAN Dışişleri Bakanları Toplantısı sırasında taraf olmuştur.

ASEAN/TAC’a katılımın yanısıra, Türkiye’nin Cakarta Büyükelçiliği yine aynı yıl ASEAN nezdinde akredite edilmiştir.

Türkiye, ASEAN Zirvesi ile Dışişleri Bakanları Toplantısına, Dönem Başkanı Brunei’nin özel konuğu olarak 2013 yılında ilk kez davet edilmiştir. Sözkonusu toplantıya eski Başbakan Sayın Ahmet Davutoğlu Dışişleri Bakanı olarak görev yaptığı dönemde katılmıştır. 8-10 Ağustos 2014 tarihlerinde Nepido’da düzenlenen 47. ASEAN Dışişleri Bakanları Toplantısına, Türkiye bu kere Myanmar Dönem Başkanlığının konuğu olarak davet edilmiş, toplantı tarihlerinin ülkemizdeki Cumhurbaşkanlığı seçimlerine denk gelmiş olması nedeniyle ülkemizi dönemin Kalkınma Bakan Yardımcısı Sayın Mehmet Ceylan temsil etmiştir.

Sayın Bakanımız, ASEAN Dönem Başkanı Malezya’nın davetiyle, 2015 Ağustos ayında 48. ASEAN Bölgesel Forumu Dışişleri Bakanları Toplantısına katılmıştır. Son olarak Sayın Bakanımız, 5-8 Ağustos 2017 tarihlerinde Manila’da düzenlenen 50. ASEAN Dışişleri Bakanları Toplantısına dönem başkanı Filipinler’in davetiyle iştirak etmiştir.

Türkiye ile ASEAN ülkeleri arasında tesis edilen daha yoğun ve verimli işbirliği neticesinde, ASEAN ülkeleriyle 2002 yılında 1,3 milyar Dolar düzeyinde olan toplam ticaret hacmi, 2016 yılında 8,7 milyar dolar seviyesine yükselmiştir. Halen 10 ASEAN ülkesinin dokuzunda Büyükelçiliği bulunan Türkiye, Laos’ta açılması planlanan Büyükelçiliğin faaliyete geçmesinin ardından, tüm ASEAN ülkelerinde temsil edilmiş olacaktır.

2005-2015 yılları arasında ASEAN ülkelerine yönelik TİKA’nın yardımlarının toplamı 147,8 milyon ABD Dolarıdır.

Ayrıca ülkemiz, ASEAN üye ülkelerinin oluşturduğu polis teşkilatı olan ASEANAPOL’e 2014 yılında gözlemci üye olmuştur.

Bölge dışı ülkelerin ASEAN’a tam üye olmaları mümkün değildir. Örgütün bölge dışı ülkelerle yürüttüğü kurumsal ilişkilerde en ileri statü olan Diyalog Ortaklığı konusunda da ASEAN tarafından moratoryum ilan edilmiş bulunmaktadır.

Türkiye’nin ASEAN ile kurumsal ilişkiler tesis etme hedefi çerçevesinde nihai hedefi Diyalog Ortaklığıdır. Ancak mevcut moratoryumun kaldırılmasına yönelik herhangi bir eğilimin bulunmamasından dolayı, Türkiye-ASEAN ilişkilerinde ivme kaybedilmemesini teminen, 2015 yılında ASEAN ile Sektörel Diyalog Ortaklığı (SDO) tesis edilmesine yönelik çalışmalar başlatılmıştır.

SDO başvurumuz çerçevesinde ASEAN Sekretaryasının talebi üzerine, ilgili kurumlarımızın önerdiği, e-ticaret, turizm ve ulaştırma, kamu-özel ortaklığı, madenler, araştırma ve geliştirme, inşaat, küçük ve orta ölçekli işletmeler, doğal afet yönetimi, gıda güvenliği, enerji güvenliği gibi sektörlerde somut işbirliği projelerini kapsayan Eylem Planımız Haziran 2017’de ASEAN Sekretaryasına iletilmiştir.

Ülkemizle ASEAN arasında SDO ilişkisi tesis edilmesi kararı, Sayın Bakanımızın 50. ASEAN Dışişleri Bakanları Toplantısına evsahibi Filipinler’in davetlisi olarak katıldığı ve ASEAN’ın 50. yıldönümünü kutladığı bir dönemde alınmıştır.

Önümüzdeki dönemde, ASEAN ile tesis edilen kurumsal işbirliğimizin geliştirilmesine yönelik olarak, Türkiye-ASEAN Sektörel Diyalog Ortaklığı Toplantılarının gerçekleştirilmesi ve başta Eylem Planımızın hayata geçirilmesi olmak üzere birçok alanda çalışmalar yürütülmesi öngörülmektedir.

Ülkemizle ASEAN arasında inşa edilen Sektörel Diyalog Ortaklığı imkanlarını ülkemizin sunduğu Eylem Planı çerçevesinde ele almak üzere Bakanlığımız ev sahipliğinde, 3 Ekim 2017 tarihinde Ankara'da Türkiye-ASEAN İlişkileri başlıklı uluslararası bir konferans düzenlenmiştir.

ASEAN ile tesis edilen SDO’nun, ülkemizin 2023 hedefleri çerçevesinde sağlanmak istenen ticaret rakamlarının elde edilmesinde, Güneydoğu Asya bölgesine açılım politikamız çerçevesinde hem ticari hem de ekonomik ilişkilerimize zemin kazandırılmasında, ülkemizin bölgedeki görünürlüğünün artırılmasında ve bölge ülkeleriyle ülkemiz aleyhine olan ticaret dengesinin düzeltilmesinde faydalı olacağı değerlendirilmektedir.