Uluslararası Teşkilat Künyesi

Üye Ülkeler (10):

ÇHC, Rusya Federasyonu, Kırgızistan, Tacikistan, Kazakistan, Özbekistan, Hindistan, Pakistan, İran, Belarus.

Gözlemci Ülkeler (2):

Afganistan, Moğolistan.

Diyalog Ortağı Ülkeler (15):

Türkiye, Azerbaycan, Sri Lanka, Ermenistan, Kamboçya, Nepal, Suudi Arabistan, Mısır, Katar, Kuveyt, BAE, Bahreyn, Maldivler, Myanmar, Laos.

Teşkilatın Yapısı

Devlet Başkanları Konseyi, Şanghay İşbirliği Örgütü’nün en yüksek karar alma organı olup, örgütle ilgili tüm önemli konuları ele almak üzere yılda bir kez düzenlenen ŞİÖ Zirveleri sırasında bir araya gelmektedir. Hükümet Başkanları Konseyi ise yine yılda bir kez toplanarak çok taraflı iş birliği stratejisini ve öncelikli alanları gözden geçirmekte, ayrıca ekonomik ve diğer alanlardaki temel ve güncel meseleleri değerlendirerek, Örgütün bütçesini onaylamaktadır.

Devlet ve Hükümet Başkanları Konseyleri toplantılarının yanı sıra ŞİÖ bünyesinde mevcut farklı mekanizmalar aracılığıyla, dışişleri, savunma, güvenlik, ekonomi ve ticaret, kültür, sağlık, eğitim, ulaştırma, acil durum yönetimi, bilim ve teknoloji, tarım, adli iş birliği, turizm, sanayi, enerji, yoksulluğun azaltılması ve spor gibi bir çok alanda işbirliği faaliyetleri yürütülmektedir. Ulusal Koordinatörler Konseyi bu konularda örgütün temel eşgüdüm organı olarak görev yapmaktadır.

Örgütün iki daimî organı bulunmaktadır: Pekin’de bulunan ŞİÖ Sekretaryası ile Taşkent’te yerleşik Bölgesel Terörle Mücadele Yapısı (RATS) İcra Komitesi.

Teşkilatın Tarihçesi

Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) ilk olarak 1996 yılında ÇHC, RF, Kırgızistan, Tacikistan ve Kazakistan tarafından üye ülkeler arasında güvenin arttırılması, sınır bölgelerinin silahsızlandırılması ve bölgesel işbirliğinin teşvik edilmesi amacıyla “Şanghay Beşlisi” adıyla kurulmuştur.

1996 ve 1997 yıllarında anılan beş ülkenin Devlet Başkanları Şanghay ve Moskova’da bir araya gelerek “Sınır Bölgelerinde Askeri Güvenin Arttırılması” ve “Sınır Bölgelerinde Askeri Güçlerin Azaltılması” Anlaşmalarını imzalamışlardır. 1998-2000 yılları arasında zirve toplantıları sırasıyla Almatı, Bişkek ve Duşanbe’de yapılmış ve üye ülkeler, sınır bölgelerinde güvenin arttırılması yollarının yanı sıra, siyaset, ekonomi ve güvenlik gibi alanlarda da görüş alışverişinde bulunmaya başlamıştır.

14-15 Haziran 2001 tarihlerinde Şanghay’da düzenlenen Devlet Başkanları Zirve toplantısında, uluslararası konjonktürde yaşanan değişimler çerçevesinde, terörizm, ayrılıkçılık ve köktencilikten kaynaklanan tehditlerle mücadeleye yönelik işbirliğinin daha etkin şekilde yürütülmesi için Şanghay Beşlisi’nin bölgesel bir teşkilat haline dönüştürülmesi kararlaştırılmıştır. Bu çerçevede anılan Zirve’de Özbekistan’ın “Şanghay Beşlisi”ne katılımına ilişkin bir Ortak Deklarasyon kabul edilmiş ve 6 ülke tarafından imzalanan “Şanghay İşbirliği Örgütü’nün Kurulmasına Dair Deklarasyon” ile teşkilat resmen hayata geçirilmiştir. Sözkonusu toplantıda ayrıca, “Terörizm, Ayrılıkçılık ve Köktencilikle Mücadele Hakkında Şanghay Sözleşmesi” imzalanmıştır.

14 Eylül 2001 tarihinde Almatı’da düzenlenen ilk ŞİÖ Hükümet Başkanları Konseyi toplantısında, “Bölgesel Ekonomik İşbirliğinin Temel Hedef ve Yönelimleri ile Ticaret ve Yatırım Alanlarında Daha Uygun Koşulların Oluşturulması Sürecinin Başlatılmasına İlişkin Mutabakat Muhtırası” imzalanmış, ŞİÖ Hükümet Başkanları için düzenli toplantı mekanizması tesis edilmiştir.

7 Haziran 2002 tarihinde St. Petersburg’da düzenlenen ŞİÖ Devlet Başkanları Zirvesi’nde imzalanan ŞİÖ Şartı’nda, teşkilatın amacı, ilkeleri, yapısı, faaliyetleri, işbirliği alanları ve dış ilişkileri gibi hususlar ortaya konmuştur.

Kazakistan’ın dönem başkanlığında 8-9 Haziran 2017 tarihlerinde Astana’da gerçekleştirilen ŞİÖ Zirvesi’nde, üyelik süreçleri 2015 Ufa Zirvesi’nde resmen başlamış olan Pakistan ve Hindistan tam üyeliğe kabul edilmiştir. Tacikistan dönem başkanlığında 17 Eylül 2021 tarihinde Duşanbe’de düzenlenen ŞİÖ Zirvesi’nde İran ŞİÖ’ye dokuzuncu üye olarak katılmış; Suudi Arabistan, Mısır ve Katar’a diyalog ortağı statüsü verilmiştir.

3-4 Temmuz 2024 tarihli Astana Zirvesi’nde ise Belarus’un tam üyeliği onaylanmış ve üye sayısı 10’a ulaşmıştır. Zirve’de ayrıca, Genel Sekreter Yardımcısı Nurlan Yermekbayev’in (Kazakistan) 1 Ocak 2025 tarihinden itibaren üç yıllığına Genel Sekreterliğe atanması onaylanmıştır.

Son olarak dönem başkanı ÇHC’nin evsahipliğinde 31 Ağustos-1 Eylül 2025 tarihlerinde Tianjin’de düzenlenen Zirve’de, “Devlet Başkanları Konseyi Tianjin Deklarasyonu”, “ŞİÖ 2035 Yılı Kalkınma Stratejisi” ve ŞİÖ’nün teşkilat yapısının gelişimine ilişkin diğer bazı nihai belgeler imzalanarak kabul edilmiştir. Zirvede ayrıca, üye devletler “Diyalog Ortağı” ve “Gözlemci” statülerinin “ŞİÖ Ortağı” olarak kabul edilmesi kararı almıştır.

ÇHC’nin ardından ŞİÖ dönem başkanlığını 2025-2026 dönemi için Kırgız Cumhuriyeti devralmıştır.

Türkiye-ŞİÖ İlişkileri:

Ülkemiz 6-7 Haziran 2012 tarihlerinde Pekin’de düzenlenen ŞİÖ Devlet Başkanları Zirvesi’nde “diyalog ortaklığı” statüsü almıştır.

Diyalog ortaklığı kapsamında, ŞİÖ’nün gündeminde öncelikli sıralarda bulunan terörizm ve sınır aşan suçlarla mücadele, enerji ve bölgesel bağlantısallık gibi konular tarafımızca takip edilmektedir.

Türkiye 2017 yılında ŞİÖ Enerji Kulübünün dönem başkanlığını yürütmüştür. İlk kez üye olmayan bir ülke bu işlevi yerine getirmiştir.

Sayın Cumhurbaşkanımız 15-16 Eylül 2022 tarihinde Semerkant’ta gerçekleştirilen Liderler Zirvesine evsahibi Özbekistan’ın daveti üzerine özel konuk sıfatıyla katılmış; ülkemiz bir ŞİÖ toplantısında ilk defa en üst seviyede temsil edilmiştir.

ŞİÖ Genel Sekreteri Nurlan Yermekbayev 11-13 Nisan 2025 tarihlerinde düzenlenen Antalya Diplomasi Forumu’na (ADF) iştirak ederek, “Günümüz Dünyasında Kültürün Rolü: Birleştirici mi, Bölücü mü?” konulu panelde konuşma yapmıştır.

Sayın Cumhurbaşkanımız, 31 Ağustos-1 Eylül 2025 tarihlerinde Dönem Başkanı Çin Halk Cumhuriyeti’nin evsahipliğinde Tianjin’de düzenlenen Zirve’ye şeref konuğu olarak katılmışlar ve ŞİÖ+ Genişletilmiş Oturumu’na iştirak ederek hitapta bulunmuşlardır.