اطلاعات کلی تنگه های ترکیه
1. موقعیت و ویژگیهای تنگههای ترکیه
سیستم تنگههای ترکیه متشکل از تنگههای استانبول و داردانل و دریای مرمره، به
عنوان تنها آبراهی که دریای سیاه را به دریای مدیترانه متصل میکند، از اهمیت
استراتژیک غیرقابل انکاری برخوردارند. تنگههای ترکیه نه تنها برای ترکیه، بلکه
برای کشورهای ساحل دریای سیاه نیز چه به لحاظ اقتصادی و چه به لحاظ امنیت نظامی
اهمیت حیاتی دارند. تنگههای ترکیه تنها آبراه هایی هستند که دریای سیاه را به
دریاهای آزاد متصل میکنند.
تنگههای ترکیه علاوه بر اهمیت استراتژیک، دارای ویژگیهای منحصر به فرد بسیاری
هستند.
نخست آن که تنگه استانبول، مسیر مواصلاتی باریکی است که از وسط کلانشهر
استانبول، شهری با قدمت سه هزار ساله و جمعیتی بیش از 15 میلیون نفر که از سوی
یونسکو به عنوان «میراث فرهنگی جهانی» شناخته شده و از میان تاریخیترین
مکان های شهر عبور میکند.
دوم، تنگههای ترکیه به دلیل ویژگیهای فیزیکیشان یکی از دشوارترین آبراههای
جهان از نظر سیر و سفر است. جریانهای شدید، پیچهای تند و شرایط آب و هوایی
متغیر ناوبری را به شکل فزاینده ای دشوارتر میکند.
به کوتاه سخن، میتوان گفت که تنگههای ترکیه از نظر ناوبری از خطرناکترین و
چالشبرانگیزترین آبراههای جهان هستند.
2. پیمان مونترو
با امضای پیمان مونترو در 20 ژوئیه 1936 رژیم حقوقی عبور از تنگههای ترکیه با
مدنظر قرار دادن امنیت ترکیه و حفظ اصل آزادی عبور برای کشتیهای تجاری مورد
بازنگری قرار گرفته و اصلاح شد. ضمنا، این پیمان رژیم حقوقی عبور کشتیهای جنگی
را نیز در چارچوب قوانین خاص تنظیم کرد.
پیمان مونترو که در منطقهای اعمال میشود که از نظر استراتژیک، سیاسی و
اقتصادی برای ترکیه از اهمیت بالایی برخوردار است، یکی از معدود توافقنامههای
چندجانبهای است که از زمان امضای آن تاکنون در حال اجراست. پیمان مونترو که از
سال ۱۹۳۶ تاکنون از سوی ترکیه با دقت، حساسیت و بیطرفی کامل اجرا میشود،
علاوه بر ترکیه ، تعادل منافعی منطقی و قابل اجرا برای تمامی کشورهای ساحلی
دریای سیاه و کشورهای ثالث ایجاد میکند.
پیمان مونترو دارای مقرراتی در مورد تامین ایمنی جانی، مالی، زیستمحیطی و
ناوبری در طول عبور از تنگههای ترکیه نمیباشد. لیکن، ایمنی ناوبری بخشی
جداییناپذیر از آزادی عبور قید شده در پیمان مونتروست. از اینرو، ترکیه حق
دارد مقررات ایمنی ناوبری را در چارچوب حقوق بینالملل و یا معاهدات و
کنوانسیونهای پذیرفته شده عام تنظیم کند. به عبارت دیگر، اصل «آزادی عبور» از
تنگههای ترکیه که تحت حاکمیت ترکیه هستند، نمیتواند به معنای عبور «آزاد و
بدون مقررات» تفسیر شود.
3. تراکم عبور و مرور در تنگههای ترکیه
حجم عبور و مرور در تنگههای ترکیه به سطحی حساس و خطرناک رسیده است.
در حالی که در سال 1936 روزانه تنها 17 کشتی از تنگه استانبول عبور میکرد در
حال حاضر عبور متوسط روزانه تقریبا به 107 کشتی در روز رسیده است. به دیگر سخن
حجم کشتیهای عبوری تنگه از زمان امضای پیمان مونترو در سال 1936 تا کنون نزدیک
به هفت برابر افزایش یافته است.
افزون بر این، ترافیک محلی پرتراکمی در تنگه استانبول وجود دارد. از دیگر سو،
تعداد بسیاری شناور ماهیگیری و شناورهای خصوصی به طور مداوم از این آبراهه
استفاده میکنند.
در سالهای اخیر صرفا تعداد کشتیهای عبوری افزایش پیدا نکرده بلکه با پیشرفت
تکنولوژی ابعاد کشتیها بزرگتر شده و ماهیت محمولهها نیز نغییر پیدا کرده
است. بخش مهمی از کشتیهای عبوری از تنگههای ترکیه مواد سمی، خطرناک و منفجره
(همچون نفت خام، آمونیاک، مواد رادیواکتیو و زبالههای خطرناک) حمل میکنند. به
ویژه از دهه 1990 میلادی تا کنون، به موازات افزایش میزان نفت ورودی به بنادر
دریای سیاه شیب افزایش کشتیهای عبوری حامل نفت و مواد خطرناک از تنگههای
ترکیه چند برابر شده است.
کوتاه سخن آنکه میزان حمل مواد خطرناک در تنگههای ترکیه بیش از بزرگترین خط
لوله انتقال نفت بوده و میزان آن هر سال به شکل روزافزون در حال افزایش است.
|
آمار مرتبط با عبورومرور نفتکشها
تنگهی استانبول *
|
|
سال
|
تعداد کشتیهای تانکری حاوی مواد خطرناک
|
میزان مواد خطرناک (در واحد تن)
|
|
2006
|
10.153
|
143.452.500
|
|
2007
|
10.054
|
143.939.500
|
|
2008
|
9.303
|
140.357.500
|
|
2009
|
9.299
|
144.660.000
|
|
2010
|
9.274
|
146.750.500
|
|
2011
|
9.103
|
138.496.500
|
|
2012
|
9.027
|
131.123.000
|
|
2013
|
9.006
|
134.444.000
|
|
2014
|
8.745
|
133.961.000
|
|
2015
|
8.633
|
135.952.000
|
|
2016
|
8.703
|
136.100.000
|
|
2017
|
8.832
|
146.943.648
|
|
2018
|
8.587
|
147.375.459
|
|
2019
|
8.957
|
159.498.588
|
|
2020
|
8.435
|
139.244.513
|
|
2021
|
8.248
|
147.222.005
|
|
2022
|
8.653
|
146.904.132
|
|
2023
|
9.287
|
161.887.518
|
|
2024
|
9.669
|
167.275.575
|
|
2025
|
9.554
|
169.782.040
|
|
آمار مرتبط با عبورومرور نفتکشها
تنگهی داردانل *
|
|
سال
|
تعداد کشتیهای تانکری حاوی مواد خطرناک
|
میزان مواد خطرناک (در واحد تن)
|
|
2006
|
9.567
|
152.726.000
|
|
2007
|
9.271
|
149.320.000
|
|
2008
|
8.758
|
149.052.000
|
|
2009
|
9.567
|
152.105.500
|
|
2010
|
9.252
|
156.929.000
|
|
2011
|
8.818
|
154.606.000
|
|
2012
|
8.998
|
151.040.000
|
|
2013
|
9.299
|
149.091.000
|
|
2014
|
9.250
|
152.286.000
|
|
2015
|
9.524
|
155.531.000
|
|
2016
|
9.481
|
156.203.000
|
|
2017
|
9.478
|
166.729.983
|
|
2018
|
9.247
|
164.583.997
|
|
2019
|
9.843
|
171.684.662
|
|
2020
|
9.372
|
157.193.034
|
|
2021
|
9.208
|
167.993.722
|
|
2022
|
9.904
|
166.774.726
|
|
2023
|
10.303
|
180.893.829
|
|
2024
|
10.450
|
188.423.834
|
|
2025
|
10.545
|
193.312.905
|
* بر اساس داده¬های اداره کل دریانوردی وزارت ترابری و زیرساخت جمهوری ترکیه.
وقوع یک سانحه برای یک کشتی حامل محموله خطرناک در تنگه استانبول میتواند
پیامدهای شدید زیستمحیطی و اقتصادی از جمله آلودگی دریا، تخریب اکوسیستم، آسیب
به سلامت انسان، خطر آتشسوزی و انفجار را به همراه داشته باشد.
ایمنی جانی، مالی، زیست¬محیطی و ناوبری در تنگههای ترکیه نه تنها برای ترکیه بلکه برای تمامی کشورهایی که از این تنگهها استفاده میکنند، اهمیت دارد. وقوع حوادث ناشی از کشتیهای حامل محمولههای خطرناک می¬تواند باعث توقف تردد در تنگهها برای مدت نامعلومی شده و به منافع اقتصادی کشورهای منطقهای که تجارت خود را از طریق تنگههای ترکیه انجام میدهند نیز آسیب رساند.
4.مقررات قانونی و سایر تدابیر
به منظور افزایش ایمنی جانی، مالی، زیستمحیطی و ناوبری در تنگههای ترکیه،
کشورمان مجموعهای از تدابیر به هم پیوسته را به اجرا گذاشته است. این تدابیر
به صورت فهرستوار به شرح زیر هستند:
الف. مقررات قانونی مربوط به تنگههای ترکیه
اولین تدبیر در این زمینه، آئیننامه تنگههای ترکیه است. این آئیننامه در
تاریخ ۱ ژوئیه ۱۹۹۴ اجرایی شد و در سایهی تجربیات بهدستآمده بعدی، بازنگری
شده و آئیننامه جدیدی در تاریخ ۶ نوامبر ۱۹۹۸ به اجرا درآمدهاست. از سوی دیگر
درباره اجرایی شدن آئیننامه 1998، در اکتبر ۲۰۰۲ دستورالعمل اجرایی داخلی برای
نهاد ذیربط صادر شد. این دستورالعمل در پرتو تجربیات بهدست آمده بار دیگر مورد
بازبینی قرارگرفته و در سال ۲۰۰۶ منتشر شده است. «دستوالعمل ساماندهی عبور و
مرور دریایی تنگههای ترکیه» در تاریخ ۱۵ اوت ۲۰۱۹ در روزنامه رسمی منتشر و
اجرایی شده و آئیننامه پیشین لغو گردیده است.
ب. طرحهای جداسازی عبور و مرور دریایی
یکی دیگر از تدابیر دولت ترکیه برای تضمین
ایمنی جانی، مالی، زیستمحیطی و ناوبری
در تنگهها، اجرای «طرحهای جداسازی عبور و مرور دریایی» (TSS) طبق «کنوانسیون
در مورد مقررات بینالمللی برای جلوگیری از تصادم در دریاها» (COLREG) است که
کشتیها موظف به رعایت آن هستند. این نظام جداسازی عبور و مرور دریایی و سامانه
گزارشدهی آن که در سال ۱۹۹۴ توسط کشور ما ایجاد شده در سال ۱۹۹۵ به همراه برخی
مقررات، توسط سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) تأیید گردید.
در هفتاد و یکمین نشست کمیته ایمنی دریایی IMO که در ماه مه ۱۹۹۹ برگزار شد،
مؤثر و موفق بودن نظام جداسازی عبور و مرور دریایی اعمالی در تنگههای ترکیه و
نیز نقش آن در افزایش ایمنی ناوبری و کاهش حوادث دریایی مورد تاکید قرار گرفته
است.
ج. سامانه خدمات ترافیک دریایی تنگههای ترکیه (TBGTHS-VTS
)
از سوی دیگر در چارچوب فعالیتهای معطوف به برخی تدابیر فیزیکی برای ارتقای
حداکثری ایمنی جانی، مالی، زیستمحیطی و ناوبری در تنگهها، دولت ترکیه سامانه
خدمات ترافیک دریایی با پشتیبانی راداری (TBGTHS-VTS) را در تاریخ ۳۰ دسامبر
۲۰۰۳ راهاندازی و عملیاتی کرد. با فعالسازی این سامانه، ایمنی جانی، مالی،
زیستمحیطی و ناوبری در تنگههای ترکیه افزایش بیشتری یافته و کنترل ترافیک
دریایی به صورت موثرتری انجام میگیرد.
5. نتیجهگیری
افزایش عبور و مرور کشتیهای تانکری نه تنها امنیت زیستمحیطی را تهدید میکند،
بلکه جان میلیونها شهروند ساکن در تنگههای ترکیه و پیرامون آن را نیز در معرض
تهدید قرار میدهد. وقوع یک سانحه نفتکش در استانبول میتواند به فجایعی منجر
شود که حتی تصور آن نیز دشوار است.
در این راستا، تأمین ایمنی جانی، مالی، زیستمحیطی و ناوبری در تنگههای ترکیه
یکی از اولویتهای اصلی کشورمان به شمار میرود.