A. BİRLEŞMİŞ MİLLETLER'İN KURULUŞU

Birleşmiş Milletler (BM) II. Dünya Savaşı’nın ardından XX. yüzyılın ilk yarısında yaşanan ve insanlığa büyük acılar getiren savaşların ve barışa karşı tehditlerin tekrarını önlemek ve uluslararası barış ve güvenliği korumak amacıyla kurulmuştur.

BM Yasası, 25 Nisan - 26 Haziran 1945 tarihleri arasında düzenlenen toplantılarda görüşülmüş ve aralarında Türkiye'nin de bulunduğu 50 ülke tarafından 26 Haziran 1945 tarihinde San Fransisco'da imzalanmıştır. Daha sonra bu toplantılara katılmayan Polonya’nın da BM Yasası'nı imzalamasıyla, kurucu üye devletlerin sayısı 51’e yükselmiştir.

BM Teşkilatı, BM Yasası'nda öngörüldüğü üzere, BM Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesi dahil BM'nin diğer üye devletlerinin çoğunluğunun Örgüt'ün kurucu belgesinin onay işlemlerini tamamlamalarıyla, 24 Ekim 1945 tarihinde resmen kurulmuştur. 24 Ekim günleri gerek BM Merkezlerinde gerek üye ülke başkentlerinde her yıl BM'nin kuruluş yıldönümü olarak kutlanmaktadır.

BM dünyadaki tek evrensel örgüt niteliğini halen korumaktadır. 2002 yılında İsviçre ve Doğu Timor’un ardından, 2006 yılında Karadağ’ın da katılmasıyla üye sayısı son olarak 192’ye yükselmiştir.

B. TÜRKİYE'NİN BİRLEŞMİŞ MİLLETLER’LE İLİŞKİLERİ

Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulunun 1963 tarihli 1991(XVIII), 1971 tarihli 2847(XXVI) ve 1978 tarihli 33/138 sayılı kararlarında belirtilen amaçlar için Birleşmiş Milletler içinde coğrafi gruplar geliştirilmiştir.

Buna göre, Birleşmiş Milletler'de, i) Afrika Ülkeleri (53), ii) Asya Ülkeleri (53), iii) Doğu Avrupa Ülkeleri (21), iv) Latin Amerika ve Karayip Ülkeleri (33) ve v) Batı Avrupa ve Diğer Ülkeler-WEOG (29) olmak üzere toplam beş coğrafi grup bulunmaktadır. Türkiye hem WEOG hem Asya Grubu’nun çalışmalarına katılmakla birlikte, seçimler sözkonusu olduğunda sadece WEOG üyesi olarak addedilmektedir.

a) Türkiye ve Güvenlik Konseyi

Birleşmiş Milletler'in 51 kurucu üyesinden biri olan Türkiye, BM Yasası'nda belirlenen amaç ve ilkeleri korumak ve yüceltmek için çaba sarfetmektedir.

Yarım asırlık BM tarihi boyunca barış ve güvenliğin korunması ve sosyo-ekonomik alanlarda tüm insanlığın daha da iyiye gitmesi için sarfedilen çabaları destekleyen Türkiye, BM barış güçlerine ve BM barışı koruma faaliyetlerine önemli katkılarda bulunmuştur (Bkz. bölüm e).

Uzun vadeli istikrarın anahtarının sürdürülebilir kalkınma olduğuna inanan Türkiye, uluslararası sorumluluklarının bilinci ile hareket ederek, birçok ülkeye insani ve teknik yardım sağlamaktadır.

Bölgesinde bir istikrar unsuru olan Türkiye, varolan anlaşmazlıkların çözümüne ve yenilerinin ortaya çıkmasının önlenmesine katkıda bulunmaya çalışmaktadır.

Doğu ile Batı ve Kuzey ile Güney arasında bir köprü görevi gören ve Avrupa, Asya ve Afrika Kıtaları'nın her biri ile tarihi ve kültürel bağları bulunan Türkiye'nin, BM'deki farklı bölgesel grupların çıkarlarını en etkin şekilde bağdaştırıp değerlendirebilecek özel bir konumu bulunmaktadır.

Türkiye’nin Güvenlik Konseyi Geçici Üyeliğine Adaylığı:

Türkiye, Güvenlik Konseyi’nde 1951-1952, 1953-1955 dönemlerinde ve son olarak da 1961 yılında Polonya ile paylaştığı bir yıllık yarı dönemde yer almış olup, son 46 yıldır Konsey’de temsil edilmemektedir.

Türkiye, 2008 yılında BM 63. Genel Kurulu sırasında yapılacak olan seçimlerde, 2009-2010 dönemi için Batı Avrupa ve Diğer Devletler Grubu’ndan (Western Europe and Others Group – WEOG) Güvenlik Konseyi geçici üyeliğine adaylığını 21 Temmuz 2003 tarihinde açıklamıştır. 2009-2010 dönemi için, sözkonusu gruptan iki ülkenin seçileceği Güvenlik Konseyi geçici üyeliğine Türkiye’nin yanı sıra Avusturya ve İzlanda da adaylıklarını koymuşlardır.

14-16 Haziran 2004 tarihlerinde İstanbul’da gerçekleştirilen İKÖ Dışişleri Bakanları 31. Konferansı’nda kabul edilen ve 2005 yılında Sana’da, 2006 yılında Bakü’de düzenlenen 32. ve 33. Konferanslarda yinelenen kararlarla, Türkiye’nin Güvenlik Konseyi geçici üyeliğine adaylığı desteklenmiştir.

Türkiye’nin Güvenlik Konseyi adaylığı bağlamında bir eylem planı hazırlanmıştır.

Sözkonusu eylem planı çerçevesinde hazırlanan BM Güvenlik Konseyi geçici üyeliğine adaylığımıza ilişkin internet sitesine ulaşmak için aşağıdaki web adresini tıklayınız.

http://www.turkeyforunsc.org

b) Türkiye ve BM Genel Kurulu

BM reformu çerçevesinde, Genel Kurul'un siyasi ağırlığının pekiştirilmesi, gündem konularında daha etkin görüşmeler yapılması, gündemin daha sınırlı ancak daha içerikli konulara hasredilmesi gibi önlemler halen görüşülmekte olup, bu bağlamda Genel Kurul'un gündemini tespit eden Genel Komite'nin, Genel Kurul'un çalışma yöntemlerinin etkinleştirilmesinde daha aktif bir rol üstlenmesi gereği üzerinde durulmaktadır. Türkiye de Genel Kurul'un reforme edilmesine ilişkin müzakerelerde aktif bir tutum izlemektedir. Ülkemiz, Genel Kurul Özel Oturumlarının (Orta Doğu, Çocuk, Sosyal Kalkınma, vs.) giderek artan sayısı ışığında, Genel Kurul olağan gündeminin daha iyi düzenlenmesi ve Genel Kurul, Güvenlik Konseyi ve Ekonomik ve Sosyal Konsey'in çalışmalarının birbirlerine daha özlü katkılar yapacak şekilde çalışmalarının sağlanmasını önermiştir.

Birleşmiş Milletler 62. Genel Kurulu genel görüşmeleri, 25 Eylül-3 Ekim 2007 tarihleri arasında New York’ta gerçekleştirilmiştir. 192 üye ülkenin katıldığı bu yılki genel görüşmelerde, 110’un üzerinde ülke Devlet veya Hükümet Başkanları, 80’in üzerinde ülke de Bakan seviyesinde temsil edilmiştir. Ülkemiz sözkonusu görüşmelere Başbakanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan başkanlığında, Dışişleri Bakanı Sayın Ali Babacan’ın da yer aldığı bir heyetle katılmıştır. Sayın Başbakanımız, 28 Eylül günü Birleşmiş Milletler Genel Kuruluna hitap ederek, uluslararası gündemle ilgili konularda ülkemizin görüşlerini açıklamıştır.

c) Türkiye ve Ekonomik ve Sosyal Konsey (EKOSOK)

BM sisteminin temel organlarından biri olan EKOSOK çerçevesinde Batı Avrupa ve Diğerleri Grubunda mevcut rotasyon sistemi uyarınca, Türkiye son olarak 1 Ocak 2004-31 Aralık 2006 tarihleri arasında bu organda yer almıştır. Ülkemiz, EKOSOK üyesi olarak ekonomik ve sosyal konularda BM'nin görüş ve tutum belirlenmesi çalışmalarında aktif rol almakta, ayrıca EKOSOK şemsiyesi altında yapılan seçimlerde oy kullanmaktadır.

d) Türkiye'nin Diğer BM Organları ile İşbirliği, Üyelikleri ve Adaylıkları

Soğuk Savaş sonrası dönemde Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ve Kafkas ülkelerinin BM'ye üye olmasıyla ve özellikle eski Yugoslavya sorunu gibi konularda hem Batı Grubu'na (WEOG) üyeliği hem tarihi coğrafyası, hem de İKÖ üyeliği dolayısıyla Türkiye'nin BM'deki konumu ve rolü önem kazanmıştır.

Türkiye halihazırda, EKOSOK’a bağlı Komite ve Komisyonlardan ve BM’ye bağlı diğer kuruluş, fon ve programlardan aşağıdakilerin üyesidir:

Hükümetdışı Kuruluşlar Komitesi,
Kadının Statüsü Komisyonu,
Sosyal Kalkınma Komisyonu,
Uluslararası Uyuşturucu Denetim Kurulu,
Uyuşturucu Maddeler Komisyonu,
Suçun Önlenmesi ve Ceza Adaleti Komisyonu,
Kalkınma için Bilim ve Teknoloji Komisyonu,
Uluslararası Telekomünikasyon Birliği Konseyi,
Uluslararası Denizcilik Örgütü Konseyi,
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Konseyi Üyeliği,
Hükümetlerarası Oşinografi Komisyonu,
BM Sınai Kalkınma Örgütü Sınai Kalkınma Kurulu,
BM Sınai Kalkınma Örgütü Program ve Bütçe Komitesi,
BM Çevre Programı Yönetim Kurulu,
Uluslararası Hidroloji Programı Hükümetlerarası Konseyi

Öte yandan, Prof. Dr. Yakın Ertürk, Temmuz 2003’te İnsan Hakları Komisyonu’nun Kadına Karşı Şiddet Özel Raportörü olarak atanmış olup halen bu görevi sürdürmektedir.

e) Türkiye'nin Birleşmiş Milletler (BM) Barış Güçlerine Katkı ve Yaklaşımları

Türkiye, Kore Savaşı'ndan bu yana BM'nin barışı koruma çabalarına özverili ve somut katkılarda bulunmuştur. Ocak Nisan 2007 itibariyle dünyanın çeşitli yerlerine konuşlandırılmış BM barış operasyonlarına ülkemiz 1000 civarında askeri personel, 300 civarında sivil polis ve 8 gözlemci subay ile katkıda bulunmaktadır. (Türkiye, BM’nin doğrudan gerçekleştirdiği operasyonlar dışında Afganistan, Bosna-Hersek, Kosova gibi dünyanın çeşitli yerlerinde konuşlanmış barış operasyonlarına toplam 5860 askeri personel, sivil polis ve jandarma ile katkıda bulunmaktadır.)

1993-1994 yıllarında Somali'ye gönderilen ikinci barış gücü UNOSOM-II'ye (BM Somali Operasyonu), Haziran 1994-Mart 1995; Nisan-Aralık 1995 dönemlerinde Eski Yugoslavya ile ilgili UNPROFOR'a (BM Koruma Gücü) ve bilahare BM Misyonlarına destek veren NATO’nun SFOR ve KFOR harekatlarına birer tabur seviyesinde birliklerle katılımları, Türkiye'nin bu konuda izlediği aktif politikanın somut örneklerini oluşturmuştur.

Türkiye, Arnavutluk'a yapılan insani yardımların bu ülkeye süratli ve güvenli bir şekilde ulaştırılması amacıyla oluşturulan "Çokuluslu Koruma Gücü"ne 779 kişiden oluşan bir birlik ile katılmıştır.

Ülkemiz, BM Gürcistan Gözlemci Misyonu’na (UNOMIG) 5 gözlemci subayı, BM Sudan Misyonu’na (UNMISUD) ise 4 gözlemci subayı tahsis etmiştir.

Türkiye, barışı koruma operasyonlarının önemli bir unsuru olan sivil polis faaliyetlerine de önemli katkılarda bulunmaktadır. Ülkemiz, Bosna-Hersek’te Dayton Barış Anlaşması’nın uygulanmasına yardımcı olmak ve barış sürecinde toplumsal düzenin sağlanmasına katkıda bulunmak üzere “BM Uluslararası Polis Gücü”ne (UNIPTF) 101 personel ile katkıda bulunmuştur. UNIPTF görevini Ocak 2003’te AB Polis Misyonu’na (EUPM) devretmiştir. Ülkemiz EUPM’e halen 7 polis ile katkı sağlamaktadır.

Kasım 2007 itibariyle, ülkemiz, Kosova'da görev yapmakta olan Polis Gücü'ne (UNMIK-CIVPOL) de 131 sivil polis memuru ile katkıda bulunmaktadır. Ayrıca, BM Liberya Misyonu’nda (UNMIL) 31, BM Timor-Leste Ofisi’nde (UNMIT) 3, BM Sierra Leone Misyonu’nda (UNIOSIL) 1, BM Kongo Gözlem Heyeti sivil polis misyonunda (MONUC - CIVPOL) 2, BM Fildişi Sahili Operasyonu'nda (UNOCI) 6, BM Haiti İstikrar Misyonu'nda (MINUSTAH) 28, BM Sudan Misyonu’nda (UNMIS) 20, BM Burundi Operasyonu (BINUB) 2, Darfur BM-Afrika Birliği Karma Barış Gücü Harekatı (UNAMID) 1 ve New York’taki BM Merkezi’nde bulunan Sivil Polis Birimi’nde 1 polis memurumuz görev yapmaktadır.

Öte yandan, ülkemiz Lübnan’daki BM Gücüne (UNIFIL) UNIFIL toplam 750 askeri personel ile katkıda bulunmaktadır.

Türkiye, BM misyonlarının bütçelerine ve bu misyonların barışı tesis etme ve yeniden imar faaliyetlerine kaydadeğer maddi katkılarda da bulunmaktadır. Bu kapsamda ülkemiz, Kosova’nın yanı sıra Afganistan’da da yeniden imar projelerine maddi kaynak tahsis etmiştir.

Kasım 2007 itibariyle Türkiye’nin BM Barış Güçlerine katkıları şöyledir:

f) Türkiye'nin Birleşmiş Milletler Hazır Barış Gücüne Katkısı

Birleşmiş Milletler, uluslararası barış ve güvenliğe bir tehdit vaki olduğu takdirde derhal barış gücü harekatı düzenleyebilme kapasitesine kavuşmak üzere BM Hazır Barış Gücü Düzenlemeleri Sistemi'nin (United Nations Standby Arrangements System) kurulmasını öngörmüştür.

Türkiye, Mayıs 1997'de anılan Sistem'e bir tabur görev kuvveti tahsis etmek suretiyle katılacağını, Ocak 1999'da İçişleri Bakanlığımızın da 100 kişilik bir güçle anılan Sistem'e katkıda bulunmayı öngördüğünü BM Yazmanlığı'na bildirmiştir.

Türkiye, BM barışı koruma operasyonlarına yaklaşımı kapsamında 14 Haziran 2000 tarihinde BM ile bir Ortak Niyet Beyanı imzalayarak, BM Hızlı Müdahale Sistemi’nin bir parçası olan Hazır Barış Gücü’ne dahil olmuş ve bu sistemdeki yerini kurumsallaştırmıştır. Ülkemiz, sisteme katılan 33’üncü ülke olmuştur.

Sözkonusu Ortak Niyet Beyanı’nın onaylanmasına dair Kanun, Bakanlar Kurulu’nun 6 Şubat 2004 tarihli ve 2004/6848 sayılı Kararı ile onaylanmış ve 2 Mart 2004 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanmıştır. Sayın Bakanımız tarafından imzalanan onay belgesinin Birleşmiş Milletler’e 27 Mayıs 2004 tarihinde tevdi edilmesinin ardından Ortak Niyet Beyanı, ülkemiz açısından 29 Mart 2004 tarihinde yürürlüğe girmiş bulunmaktadır.

Türkiye, imzaladığı bu niyet beyanıyla BM Şartı esaslarına göre BM barış misyonlarına 14 ile 30 gün içerisinde konuşlandırılmak üzere Silahlı Kuvvetlerimizden ve emniyet mensuplarımızdan yaklaşık bin kişilik bir personeli BM barış misyonlarına göndermeyi taahhüt etmektedir. Birlik ve personel gönderme kararı, Türkiye’nin inisiyatifinde bulunmaktadır. BM’nin vaki güç taleplerinin karşılanıp karşılanmaması her seferinde Türk Hükümeti’nin vereceği kararla belirlenecektir.